KUNG MAGNANAKAW KA, MATALINO KA RIN —Calilung sa DA Budget Insertions

SMNI Digital

12,893 views • 6 days ago Save 18 min 5 min read

Video Summary

Nagbabala ang mga eksperto sa badyet na ang malaking bahagi ng pondo ng gobyerno ay maaaring mapunta sa mga "unprogrammed funds" na hindi nakalista sa National Expenditure Program (NEP), na nagpapahintulot sa mga ito na maging maluwag sa pagsusuri at posibleng magamit sa katiwalian. Ang mga pondo na ito, na umaabot sa bilyun-bilyong piso, ay hindi pa nakalaan para sa mga tiyak na proyekto at maaaring pondohan sa hinaharap sa pamamagitan ng mga utang o karagdagang kita. Ang mga "farm to market roads" na nakalagay sa mga karagatan ay isang halimbawa ng mga proyekto na pinaniniwalaang hindi napag-isipan at maaaring gamitin upang itago ang mga pondo.

Ang Korte Suprema ay nagdeklara na ang pagdaragdag ng pondo sa mga "unprogrammed funds" ay labag sa konstitusyon, na nagpapahiwatig na ang Kongreso ay hindi maaaring magdagdag ng pondo nang malaki sa badyet na naaprubahan na ng Pangulo. Gayunpaman, ang doktrina ng "operative fact" ay nagpapahintulot sa paggamit ng mga pondo na nagamit na sa mabuting hangarin, ngunit ang mga indibidwal na responsable sa paggastos ay maaari pa ring managot. Ang patuloy na paggamit ng mga "unprogrammed funds" at ang kakulangan sa transparency ay nagtatanim ng pag-aalala tungkol sa posibleng korapsyon at paglustay ng pera ng bayan, lalo na't papalapit ang eleksyon.

Short Highlights

Ang "unprogrammed funds" ay mga pondo na hindi nakalista sa National Expenditure Program (NEP) at maaaring pondohan sa hinaharap.
Ang malaking bahagi ng badyet, tulad ng 440.5 bilyong piso sa 2024 General Appropriations Act (GAA), ay napunta sa "unprogrammed funds."
Ang mga "farm to market roads" na nakalagay sa mga karagatan ay binanggit bilang halimbawa ng mga proyekto na pinaniniwalaang hindi napag-isipan at maaaring gamitin sa katiwalian.
Idineklara ng Korte Suprema na ang pagdaragdag ng pondo sa "unprogrammed funds" ay labag sa konstitusyon.
Ang doktrina ng "operative fact" ay nagpapahintulot sa paggamit ng mga pondong nagamit na sa mabuting hangarin, ngunit ang mga responsable ay maaari pa ring managot.
Ang kakulangan sa transparency at posibleng paglustay ng pera ng bayan ay nagiging isyu, lalo na't papalapit ang eleksyon.
Ang mga mamamayan ay hinihikayat na maging mapagmatyag sa paggamit ng pondo ng gobyerno.

Key Details

Pagkakaiba ng Program at Unprogram Funds [01:09]

Ang "program funds" ay nakalista sa National Expenditure Program (NEP) at may tiyak na paglalaanan.
Ang "unprogrammed funds" ay hindi nakalista sa NEP at "naka-park" lamang, naghihintay ng pondo mula sa foreign borrowing o dagdag na kita.
Ang "unprogrammed funds" ay madalas na lumpsum at maaaring maging "taguan" para sa mga pondo na hindi malinaw kung saan ginagasta.

"Pag sinabi po natin kasing program, ito po 'yung nakakarga doon sa NEP. The NEP is the National Expenditure Program."

Halaga ng Unprogrammed Funds [02:46]

Sa 2024 GAA, lumalabas na halos mahigit 440.5 bilyong piso ang "unprogrammed."
Ang halagang ito ay itinuturing na napakalaki at nagiging "red flag."
Ang "unprogrammed funds" ay nagiging problema dahil hindi nagiging maliwanag kung saan ito ginagasta.

"Para sa unprogram lang po ito ha. So medyo malaki po talaga siya. Napakalaking halaga."

Mga "Farm to Market Roads" sa Karagatan [04:04]

Ang "unprogrammed funds" ay pinanggalingan ng flood control projects at DPW infra, kasama ang mga "farm to market roads."
May mga "farm to market roads" na nakalagay sa 2027 budget na ang coordinates ay nasa Benham Rise at Celebes Sea.
Ipinagtataka kung bakit kailangan ng mga "farm to market roads" na nasa dagat.

"So dito po pumapasok din yung mga farm to market roads na ngayon nga sa 2027 budget natin eh parang farm to dagat roads ano dahil meron po tayong mga nakakarga dito sa 2027 budget ngayon na pag chineck yung coordinates nasa benham rice nasa celebes sea at kung saan-saang mga karagatan ano."

Pagiging Unconstitutional ng Unprogrammed Funds [06:37]

Ang pagdagdag ng pondo sa "unprogrammed funds" ay itinuturing na paglabag sa Konstitusyon, Article 2, Section 25.
Hindi maaaring baguhin ng Kongreso ang naitakda ng Pangulo sa badyet nang sobra-sobra.
Ang pag-increase ng badyet nang malaki ay ipinagbabawal.

"Kaya siya nasabi ng Supreme Court na unconstitutional."

"Guard Rails" para sa Unprogrammed Funds [07:37]

Naglabas ang Supreme Court ng apat na "guard rails" para sa "unprogrammed funds."
Bawal ang lumpsum, dapat malinaw, dapat may priority, at dapat contingent lamang.
Ang pagkukuhanan ng pondo ay dapat galing sa "excess revenues" o "excess funds."

"Bawal po ang lamsam. Dapat malinaw. Dapat may priority at dapat contingent lang."

Responsibilidad ng Pangulo [11:48]

May kakayahan ang Pangulo na mag-veto, kahit line veto, sa badyet.
Kung nakita ng Pangulo ang mga "overloaded figures" sa 2024 GAA, dapat hindi niya ito pinirmahan.
Ang pagpirma sa badyet na may mga isyu ay maaaring ituring na "executive discretion" at pagkakamali ng Pangulo.

"Number one meron po no dahil unang-una may kakayahan po yung presidente na magvito no even line vito doon sa budget kaya niya pong gawin 'yun."

Sitwasyon ng 2027 Budget at "Operative Fact" [15:14]

May mga "watch dogs" na nag-flag ng 1 trilyong piso na "questionable" o "red flags" sa 2027 budget.
Ang "unprogrammed funds" ay lumalala dahil papalapit ang eleksyon at maaaring gamitin para sa pondo ng kampanya.
Ayon sa doktrina ng "operative fact," ang badyet na nagamit na sa mabuting hangarin ay hindi na maaaring bawiin, ngunit ang mga responsable ay maaaring managot.

"Sad to say po no, meron po kasi tayong tinatawag na doctrine of operative fact no."

Pananagutan at Pagbabalik ng Pondo [20:22]

May "violent reaction" sa ideya na hindi na maibabalik ang nagamit na pondo.
Hinihiling na ilabas ang listahan kung saan napunta ang 449 bilyong piso at panagutin ang mga nakatanggap nito.
Ang "doctrine of operative fact" ay maaaring gamitin para sa "grave abuse of discretion," ngunit ang "in good faith" na paggastos ay hindi na mababawi.

"Pero 'yun pong pera na nagamit, okay 'yun po hindi na po sa atin maibabalik. Sad to say."